Θέμα 6 Ποιος θέσπισε τα δικαιώματα του παιδιού;

Οι δυτικοί τείνουν να αντιλαμβάνονται την ύπαρξη δικαιωμάτων ως αιώνιο status quo. Σπάνια κοιτάμε πίσω για να μάθουμε πώς η ανθρωπότητα κατέληξε στην αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όσον αφορά τα δικαιώματα των παιδιών, αυτή η σκέψη είναι ακόμη πιο σπάνια.

Η πρόσφατη προσφυγική κρίση, ο πόλεμος μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας και άλλα παρόμοια γεωπολιτικά γεγονότα, μας υπενθύμισαν τη σχετικότητα που μπορεί να επηρεάσει τα ανθρώπινα δικαιώματα, ιδιαίτερα τα δικαιώματα των πιο ευάλωτων: των παιδιών.

Είναι πολύ σημαντικό για τους μαθητές να κατανοήσουν ότι δεν πρέπει ποτέ να θεωρούν δεδομένα τα δικαιώματά τους. Για έναν απλό λόγο: τα δικαιώματά τους είναι αποτέλεσμα πολύ πρόσφατης κοινωνικής εξέλιξης.

Πηγή: https://news.harvard.edu/gazette/story/2023/02/how-does-ukraine-war-end-experts-say-2023-could-prove-decisive-dangerous/
Πηγή: UNICEF/UN0605554/Remp

Αφετέρου, διάφοροι συγγραφείς αμφιβάλλουν για την οικουμενικότητα των δικαιωμάτων των παιδιών, παρά την προσπάθεια των υπογραφόντων της UNCRC να τα καθιερώσουν ως τέτοια.

«Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού (CRC) υποθέτει ότι τα δικαιώματα των παιδιών είναι οικουμενικά, αλλά το ερώτημα που τίθεται εδώ είναι εάν τα ειδικά για τα παιδιά δικαιώματα μπορούν να οικουμενικοποιηθούν δεδομένων των διαφορετικών εμπειριών της παιδικής ηλικίας ανά τον κόσμο». Ας αναλογιστούμε, επί παραδείγματι, τα πεινασμένα παιδιά της Υεμένης, τα παιδιά που έχουν αφεθεί να πεθάνουν κατά τη διάρκεια του συνεχιζόμενου εμφυλίου πολέμου και τα κακοποιημένα παιδιά που φιλοξενούνται στο υψηλού προφίλ σύστημα κοινωνικής πρόνοιας της Ισλανδίας.

Άλλως ειπείν, «αποτελεί ένδειξη της πανταχού παρουσίας των δικαιωμάτων, λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι ένα όργανο όπως τα Ηνωμένα Έθνη, του οποίου τα κράτη μέλη υποστήριζαν αντικρουόμενες ιδεολογίες και διέθεταν ευρέως διαφορετικούς πολιτισμούς, θα έπρεπε ωστόσο να είχε τη δυνατότητα να εκδώσει μια τέτοια διακήρυξη [όπως η Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων]», ενώ «είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς κάποια ιδέα που να έχει αποκτήσει παρόμοιο κύρος στη διεθνή κοινότητα […] Λίγα κράτη είναι πρόθυμα να απορρίψουν κατηγορηματικά την ιδέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και λίγες κυβερνήσεις είναι πρόθυμες να παρουσιαστούν ανοιχτά στον κόσμο ως παραβάτες των ανθρωπίνων δικαιωμάτων».

Πηγή: WFP/Annabel Symington
Πηγή: Arctic Adventures

Ιστορικό υπόβαθρο

Αρχαία Ελλάδα

Στην αρχαία Ελλάδα, ακόμη και στην πατρίδα της δημοκρατίας, την Αθήνα, τα παιδιά δεν θεωρούνταν υποκείμενα. Επί παραδείγματι, ο πατέρας που ήταν ο αρχηγός του «οίκου» (αυτό που θα λέγαμε σήμερα «νοικοκυριό») είχε το δικαίωμα να αφήσει «έκθετο» ένα παιδί του που θα αναγνώριζε, δηλαδή είχε το δικαίωμα να το αφήσει να πεθάνει ή να ελπίζει ότι κάποιος άλλος θα το φροντίσει».

Πηγή: ancientgreece.co.uk

Ευρωπαϊκός Μεσαίωνας

Στον Ευρωπαϊκό Μεσαίωνα, «δεν υπήρχε τέτοιο πράγμα όπως η παιδική ηλικία». Ένας Ιταλός περιπλανήθηκε στην Αγγλία του 15ου αιώνα και παρατήρησε ότι «η έλλειψη στοργής στους Άγγλους εκδηλώνεται έντονα προς τα παιδιά τους, γιατί αφού τα έχουν στο σπίτι έως ότου φτάσουν στην ηλικία των επτά ή εννέα, τα έστελναν οικότροφα στην υπηρεσία σε σπίτια άλλων ανθρώπων».

Πηγή: https://www.historyextra.com/

17ος αιώνας

Μόλις τον 17ο αιώνα «η παιδική ηλικία άρχισε να θεωρείται ως ξεχωριστό στάδιο της ζωής. Ο Τζον Λοκ, ένας Άγγλος στοχαστής του 17ου αιώνα, είδε το μυαλό ενός νεογέννητου παιδιού ως ένα άγραφο χαρτί, που έπρεπε να συμπληρώσουν οι μεγαλύτεροι και καλύτεροί του».

Πηγή: https://www.myartprints.co.uk/a/italianschool17thcentury/threechildreninaninterior.html

19ος αιώνας

Τον 19ο αιώνα, η Γαλλία μετετράπη σε ζωντανό εργαστήριο των δικαιωμάτων των παιδιών. Το 1841 τέθηκαν σε ισχύ οι πρώτοι νόμοι για την παιδική εργασία ενώ το 1881 τα παιδιά απέκτησαν με νόμο το δικαίωμα στην εκπαίδευση.

Πηγή: https://www.history.com/topics/industrial-revolution/child-labor

Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Κοινωνία των Εθνών, ο πρόγονος των Ηνωμένων Εθνών, υιοθέτησε τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού (Διακήρυξη της Γενεύης του 1924). Πρόκειται για το πρώτο διεθνές μέσο που είναι αφιερωμένο στα δικαιώματα των παιδιών.

Β΄ Παγκοσμίος Πολέμος

Η φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ολοκαυτώματος, γέννησε τη UNICEF (1947) και την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΟΗΕ, 1948) που ορίζει ότι «Η μητρότητα και η παιδική ηλικία έχουν δικαίωμα ειδικής μέριμνας και περίθαλψης» (άρθρο 25).

1966

Το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (ICCPR) του 1966 και το Διεθνές Σύμφωνο για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (ICESCR) αναβαθμίζουν και εξειδικεύουν τις διατάξεις της Οικουμενικής Διακήρυξης του 1948. Μεταξύ άλλων, προστατεύουν τα παιδιά από την εκμετάλλευση και αναγνωρίζουν για ακόμη μία φορά το δικαίωμα στην εκπαίδευση.

1979

Τα Ηνωμένα Έθνη ανακηρύσσουν το έτος 1979 Διεθνές Έτος του Παιδιού.

1989

Το 1989, υπογράφηκε η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού και τέθηκε σε ισχύ ένα έτος αργότερα. Έκτοτε, τα δικαιώματα του παιδιού καθιερώθηκε ως ένα συστηματικό πεδίο έννομου ενδιαφέροντος, μελετών και παρεμβάσεων.

1999

Η Σύμβαση για τις Χείριστες Μορφές Παιδικής Εργασίας υπογράφηκε το 1999 και το προαιρετικό πρωτόκολλο στη Διεθνή Χάρτα των Δικαιωμάτων του Παιδιού σχετικά με τη συμμετοχή των παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις το 2000.

Πηγή: https://thelabourngr.com/, https://www.stimson.org/

2007

Η Σύμβαση για τις Χείριστες Μορφές Παιδικής Εργασίας υπογράφηκε το 1999 και το προαιρετικό πρωτόκολλο στη Διεθνή Χάρτα των Δικαιωμάτων του Παιδιού σχετικά με τη συμμετοχή των παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις το 2000.

2011

Στο προοίμιό της, η Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας του 2011 Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης») αναγνωρίζει ότι «τα παιδιά είναι θύματα ενδοοικογενειακής βίας, μεταξύ άλλων και ως μάρτυρες βίας στην οικογένεια».